Photo of White Beach in Boracay, Philippines

भारताच्या घटनेची ठळक वैशिष्ट्ये | Features of Indian Constitution

भारताच्या घटनेची वैशिष्ट्ये

भारताच्या घटनेची प्रमुख वैशिष्ट्ये पुढीलप्रमाणे आहेत. 
१) सर्वात मोठी लिखित घटना:

२) विविध स्रोतांपासून तयार करण्यात आलेली घटना:
-सुमारे ६० देशांच्या घटनांचा विचार घेऊन ही घटना बनवण्यात आली आहे.
-घटनेचा संरचनात्मक भाग मोठ्या प्रमाणात भारतीय शासनाचा कायदा १९३५ वर आधारित आहे. या कायद्यातील सुमारे २५० तरतुदी घटनेत घेण्यात आल्या आहेत.

३) संघराज्यीय राज्यव्यवस्था:

भारतीय घटनेचे वर्णन काही व्यक्तींनी खालीलप्रमाणे केले आहे.
अर्धसंघराज्यीय – के. सी. व्हेअर
वाटाघाटीचे संघराज्यीय – मॉरिस जोन्स
सहकारी संघराज्य – ग्रॅनव्हिल ऑस्टिन
केंद्रीकरणाची प्रवृत्ती असणारे संघराज्य – आयवर जेनींग्ज

४) संसदीय शासनपद्धती:

५) ताठरता व लवचिकता यांचे एकत्रीकरण :

भारताची घटना काही प्रमाणात ताठर आहे कारण घटनेच्या मूळ संरचनेत काहीही बदल घडवू शकत नाही तर काही प्रमाणात लवचिक आहे कारण घटनेचा बहुतेक भाग संसदेत बदलू शकतो.

६) संसदीय सार्वभौम व न्यायिक सर्वोच्चता यांचे संतुलन:
७) स्वतंत्र व एकत्रित न्यायव्यवस्था:
८) मूलभूत हक्क :

९) राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्वे:

आंबेडकरांच्या मते, ही तत्वे ‘नाविन्यपूर्ण वैशिष्ट्य’ आहे. ही तत्वे भारतात कल्याणकारी राज्याची निर्मिती करून लोकांना सामाजिक-आर्थिक न्याय मिळवून देण्यासाठी समाविष्ट करण्यात आली आहेत. ‘मिनर्व्हा मिल्स’ खटल्यामध्ये (१९८०) सर्वोच्च न्यायालयाने घोषित केले की, ‘भारताची घटना मूलभूत हक्क व मार्गदर्शक तत्वे यांमधील संतुलनाच्या आधारशीलेवर आधारलेली आहे.

१०) मूलभूत कर्तव्ये:

स्वर्ण सिंह समितीच्या शिफारशीनुसार ४२ व्या घटनादुरुस्तीअन्वये (१९७६) घटनेत भाग IV-A समाविष्ट करण्यात आला, ज्यामध्ये ५१-A हे एकच कलम टाकण्यात आले. त्यामध्ये १० मूलभूत कर्तव्यांची यादी समाविष्ट करण्यात आली. नंतर ८६ व्या घटनादुरुस्तीने (२००२) ११ वे कर्तव्य टाकण्यात आले.

११) आणीबाणीची तरतूद:
१२) एकेरी नागरिकत्व:

१३) सार्वत्रिक प्रौढ मतदान पद्धत:

कलम ३२६ मध्ये सार्वत्रिक प्रौढ मतदानाच्या व्यवस्थेची तरतूद करण्यात आली आहे.
मतदानाचे किमान वय ६१ वा घटनादुरुस्ती कायदा, १९८८ अन्वये २१ हुन १८ वर्षे असे कमी करण्यात आले.

१४) धर्मनिरपेक्ष राज्य:

भारताच्या घटनेचे स्रोत | sources of indian constitution

हे विविध स्रोत खालीलप्रमाणे आहेत.

 A.भारतीय शासन कायदा १९३५:

यामधून संघराज्यीय योजना, न्यायव्यवस्था, लोकसेवा आयोग, आणीबाणीच्या तरतुदी, राज्यपालांचे पद, प्रशासकीय तपशील या गोष्टी घेण्यात आल्या आहेत.

B.ब्रिटिश घटना:

ब्रिटिश घटनेमधून संसदीय शासन व्यवस्था, कॅबिनेट व्यवस्था, द्विगृही संसद, फर्स्ट-पास्ट-पोस्ट सिस्टीम, कायदा करण्याची पद्धत, कायद्याचे राज्य, एकच नागरिकत्व, संसदीय विशेषाधिकार या गोष्टी घेण्यात आल्या.

C.US ची घटना:

यामधून मूलभूत हक्क, उपराष्ट्रपती हे पद, न्यायव्यवस्थेचे स्वातंत्र्य, न्यायिक पुनर्विलोकन, राष्ट्रपतींवरील महाभियोगाची पद्धत, सर्वोच्च न्यायालय व उच्चं न्यायालयाच्या न्यायधीशास पदावरून दूर करण्याची पद्धत या गोष्टींचा समावेश करण्यात आला.

D.कॅनडाची घटना:

कॅनडाच्या घटनेतून प्रभावी केंद्र असलेले संघराज्य, शेषाधिकार केंद्राकडे असण्याची तरतूद, राज्यपालाची केंद्राचा प्रतिनिधी म्हणून नेमणूक, सर्वोच्च न्यायालयाचे सल्लागार अधिकारक्षेत्र या गोष्टी घेण्यात आल्या आहेत.

E.आयरिश घटना:

आयरिश घटनेमधून राज्याच्या धोरणाची मार्गदर्शक तत्वे, राष्ट्रपतींच्या निवडणुकीची पद्धत, राज्यसभेवर काही सदस्यांचे नामनिर्देशन या गोष्टींचा समावेश करण्यात आला आहे.

F.ऑस्ट्रेलियाची घटना:

ऑस्ट्रेलियाच्या घटनेतून समवर्ती सूची, संसदेच्या दोन्ही सभागृहांची संयुक्त बैठक, व्यापार व वाणिज्याचे स्वातंत्र्य या गोष्टी घेण्यात आल्या आहेत.

G.फ्रान्सची राज्यघटना:

फ्रान्सच्या राज्यघटनेतून गणराज्य, प्रास्ताविकेतील स्वातंत्र्य, समता व  बंधुता हे आदर्श या गोष्टी घेण्यात आल्या आहेत.

H.दक्षिण आफ्रिकेची घटना:

दक्षिण आफ्रिकेच्या घटनेतून घटनादुरुस्तीची पद्धत, राज्यसभेच्या सदस्यांची निवडणूक या गोष्टी घेण्यात आल्या आहेत.

I.सोव्हियत रशियाची घटना:

सोव्हियत रशियाच्या घटनेतून मूलभूत कर्तव्ये, प्रास्ताविकेतील सामाजिक, आर्थिक राजकीय न्यायाचा आदर्श या गोष्टी घेण्यात आल्या आहेत

J.जपानची घटना:

जपानच्या घटनेद्वारे कायद्याने प्रस्थापित पद्धत स्वीकारण्यात आली.

K.जर्मनीची घटना (वायमर प्रजासत्ताक):

वायमर प्रजासत्ताकमधून ‘आणिबाणी दरम्यान मूलभूत हक्क स्थगित होणे’ ही तरतूद घेण्यात आली.

FAQ:

यामधून मूलभूत हक्क, उपराष्ट्रपती हे पद, न्यायव्यवस्थेचे स्वातंत्र्य, न्यायिक पुनर्विलोकन, राष्ट्रपतींवरील महाभियोगाची पद्धत, सर्वोच्च न्यायालय व उच्चं न्यायालयाच्या न्यायधीशास पदावरून दूर करण्याची पद्धत या गोष्टींचा समावेश करण्यात आला.

ऑस्ट्रेलियाच्या घटनेतून समवर्ती सूची, संसदेच्या दोन्ही सभागृहांची संयुक्त बैठक, व्यापार व वाणिज्याचे स्वातंत्र्य या गोष्टी घेण्यात आल्या आहेत.

दक्षिण आफ्रिकेच्या घटनेतून घटनादुरुस्तीची पद्धत, राज्यसभेच्या सदस्यांची निवडणूक या गोष्टी घेण्यात आल्या आहेत.

जर्मनीची घटना (वायमर प्रजासत्ताक):
वायमर प्रजासत्ताकमधून 'आणिबाणी दरम्यान मूलभूत हक्क स्थगित होणे' ही तरतूद घेण्यात आली.

सोव्हियत रशियाच्या घटनेतून मूलभूत कर्तव्ये, प्रास्ताविकेतील सामाजिक, आर्थिक राजकीय न्यायाचा आदर्श या गोष्टी घेण्यात आल्या आहेत.

Be the first to comment on "भारताच्या घटनेची ठळक वैशिष्ट्ये | Features of Indian Constitution"

Leave a comment

Chat with us